Epoki literackie, analizy wierszy, poradniki, słownik, piosenki

Analiza i interpretacja manifestu młodopolskiego, wyznania programowego Stanisława Przybyszewskiego “Confiteor”. Zobacz informacje o epoce Młodej Polski, w której tworzył poeta, a także jego biografię w Wikipedii.

Tekst i streszczenie (czerwoną czcionką)

Przystępując do rozwinięcia naszych pojęć o sztuce, uważamy za niepotrzebne sięgać do zdań estetyków, uważamy za zbyteczne zbijać różnorodne sądy i wyroki estetyczne, nie myślimy również, że wypowiadamy coś zupełnie nowego, ale stojąc na czele pisma, któremu się charakter nadaje, trzeba wytknąć zasadniczy kierunek, w jakim się pismo prowadzi.
Sztuka w naszym pojęciu nie jest ani “piękno”, ani ein Teil der Erkenntniss, jak ją Schopenhauer nazywa, nie uznajemy również żadnej z tych bezlicznych formułek, jakie estetycy stawiali, począwszy od Platona, aż do starczych niedorzeczności Tołstoja – sztuka jest odtworzeniem tego, co jest wiecznym, niezależnym od wszelkich zmian lub przypadkowości, niezawisłym ani od czasu, ani od przestrzeni, a więc; odtworzeniem istotności, tj. duszy. I to duszy, czy się we wszechświecie, czy w ludzkości, czy w pojedynczym indywiduum przejawia.
Przybyszewski wypowiada się za modernistów, używając liczby mnogiej. Nie są mu potrzebne definicje estetyków, filozofów polskich i ideologów niemieckich, ani nawet wielkich myślicieli z Schopenhauerem na czele. Nie uznaje tez definicji sztuki wypracowanej przez setki lat, począwszy od Platona. Wyjaśnia, czym jest sztuka. Jest ona bytem samoistnym, niezależnym od człowieka. Znajduje się w duszy i odzwierciedla stan ducha.
Sztuka zatem jest odtworzeniem życia duszy we wszystkich jej przejawach, niezależnie od tego, czy są dobre lub złe, brzydkie lub piękne. To właśnie stanowi zasadniczy punkt naszej estetyki. Sztuka wczorajsza była na usługach tak zwanej moralności. Nawet najpotężniejsi artyści z małymi wyjątkami nie byli w stanie śledzić przejawów duszy oderwanych od tak zmiennych pojęć, jak pojęcia moralne lub społeczne; zawsze potrzebowali dla dziel swych płaszczyka moralno-narodowego. Sztuka w naszym pojęciu nie zna przypadkowego rozklasyfikowania objawów duszy na dobre lub złe, nie zna żadnych zasad czy to moralnych, czy społecznych: dla artysty w naszym pojęciu są wszelkie przejawy duszy równomierne, nie zapatruje on się na ich wartość przypadkową, nie liczy się z ich przypadkowym złym lub dobrym oddziaływaniem, czy to na człowieka lub społeczeństwo, tylko odważa je wedle potęgi, z jaką się przejawiają.A więc substrat naszej sztuki istnieje dla nas jedynie tylko ze strony swej energii, zupełnie niezależnie od tego, czy jest dobrem lub złem, pięknem czy brzydotą, czystością czy harmonią, rozpasaniem, zbrodnią czy cnotą.Artysta odtwarza zatem życie duszy we wszystkich przejawach; nic go nie obchodzą ani prawa społeczne, ani etyczne, nie zna przypadkowych odgraniczeni nazw i formułek, żadnych z tych koryt, odnóg i łożysk, w jakie społeczeństwo olbrzymi strumień duszy wepchnęło i go osłabiło. Artysta zna tylko – powtarzam – potęgę, z jaką dusza na zewnątrz wybucha.Sztuka jest objawieniem duszy we wszystkich jej stanach, śledzi ją na wszystkich drogach, wybiega za nią we wieczność i wszechprzestrzeń, wgłębia się z nią w praiły bytu i sięga w tęczowe szczyty.

Sztuka nie ma żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem, bo jest odbiciem absolutu – duszy.

Sztuka odzwierciedla stan duszy artysty, wszystkie myśli, dobre czy złe, piękne lub brzydkie. Poeta twierdzi, iż do tej pory sztuka działała w oparciu o moralność, etykę wymyślona przez ludzi. Musiała odzwierciedlać potrzeby społeczne i narodowe. Najważniejsze jednak jest nie to, co służy społecznie, lecz co aktualnie sprawia duszy największe problemy, co ja absorbuje najbardziej. Dlatego też sztuka powinna to ujawniać, o tym mówić. W dodatku nie klasyfikuje ona tematów na dobre i złe, po prostu o nich mówi, nie ocenia zjawisk, przedstawia je. Esencją sztuki jest energia powodująca akt tworzenia. Artysta zaś odtwarza tylko stan swojej duszy, nic poza tym. Sztuka przekazuje to, co “gra w duszy artysty” i ma ona wartość samą w sobie – nie musi niczemu służyć.
A ponieważ jest absolutem, więc nie może być ujętą w żadne karby, nie może być na usługach jakiejśkolwiek idei, jest panią, praźródłem, z którego całe życie się wyłoniło.Sztuka stoi nad życiem, wnika w istotę wszechrzeczy, czyta zwykłemu człowiekowi ukryte runy, obejmuje wszechrzecz od jednej wieczności do drugiej, nie zna ni granic, ni praw, zna tylko jedną odwieczną ciągłość i potęgę bytu duszy, kojarzy duszę człowieka z duszą wszechnatury, a duszę jednostki uważa za przejaw tamtej.Sztuka tendencyjna, sztuka pouczająca, sztuka-rozrywka, sztuka-patriotyzm, sztuka mająca jakiś cel moralny lub społeczny przestaje być sztuką, a staje się biblia pauperum dla ludzi, którzy nie umieją myśleć lub są zbyt mało wykształceni, by móc przeczytać odnośne podręczniki – a dla takich ludzi potrzebni są nauczyciele wędrowni, a nie sztuka.Działać na społeczeństwo pouczająco albo moralnie, rozbudzać w nim patriotyzm lub społeczne instynkta za pomocą sztuki, znaczy poniżać ją, spychać z wyżyn absolutu do nędznej przypadkowości życia, a artysta, który to robi, niegodny jest miana artysty.

Sztuka demokratyczna, sztuka dla ludu, jeszcze niżej stoi. Sztuka dla ludu to wstrętne i płaskie banalizowanie środków, jakimi się artysta posługuje, to plebejuszowskie udostępnienie tego, co z natury rzeczy jest trudno dostępnym.

Sztuka jest odbiciem duszy – absolutu, czyli bytu idealnego. Nie można ująć jej w żadne karby i sprawić, aby służyła konkretnym ideom, na przykład społecznym czy artystycznym. Sztuka jest wieczna i nie ma granic, uznaje jedynie potęgę duszy, która jest nieśmiertelna. Sztuką tendencyjną jest ta właśnie będąca na usługach ideologii, na przykład społecznej, rozrywki czy patriotyzmu. Kiedy sztuka zaczyna służbę społeczną, przestaje być sztuką, a staje się biblią dla ubogich duchem, prostych ludzi, którzy nie są na tyle wykształceni, aby zrozumieć ukryte w niej sensy. Z kolei najniższą odmianą sztuki jest sztuka dla ubogich, demokratyczna, bo ona spłyca kunszt twórczy do języka prostaków.
Dla ludu chleba potrzeba, nie sztuki, a jak będzie miał chleb, to sam sobie drogę znajdzie. Zwlekać sztukę z jej piedestału, włóczyć ją po wszystkich rynkach i ulicach to rzecz świętokradcza.Tak pojęta sztuka staje się najwyższą religią, a kapłanem jej jest artysta. Jest on osobisty tylko wewnętrzną potęgą, z jaką stany duszy odtwarza, poza tym jest kosmiczną, metafizyczną siłą, przez jaką się absolut i wieczność przejawia.Był on pierwszym prorokiem, który wszelką przyszłość odsłaniał, a tłomaczył runy zapleśniałej przeszłości, był magiem, co przenikał najgłębsze tajemnice, obejmował tajne związki wszechświatów, przeczuwał i odkrywał ich wzajemne na siebie działanie, a z wiedzy tej tworzył sobie moc, co gwiazdy na niebie w ich biegu zastanawiała, był wielkim mędrcem, który wiedział najtajniejsze przyczyny i tworzył nowe, nigdy nie przeczuwane syntezy: artysta ten, to ipse philosophus, daemon, Deus et omnia.Artysta nie jest sługą ani kierownikiem, nie należy ani do narodu, ani do świata, nie służy żadnej idei ani żadnemu społeczeństwu.

Artysta stoi ponad życiem, ponad światem, jest Panem Panów, nie kiełznany żadnym prawem, nie ograniczany żadną siłą ludzką.

Ludzie prości potrzebują do życia chleba, a nie sztuki. Dlatego zaniżać wartość sztuki po to, aby została dostrzeżona przez ubogich duchem to świętokradztwo. Sztuka jest religią a jej kapłanem artysta. Posiada ona moc metafizyczną. Artysta był pierwszym prorokiem, magiem zdolnym odczytać ukryte treści w historii i przyszłości świata. Stoi on ponad wszystkim, jest Panem Panów i nie ograniczają go żadne prawa ludzkie.
Jest on zarówno święty i czysty, czy odtwarza największe zbrodnie, odkrywa najwstrętniejsze brudy, gdy oczy w niebo wbija i światłość Boga przenika. Bo nie zna on praw i ograniczeń, jakie objawy duszy ludzkiej w to lub owo koryto wpychają, zna on tylko jedynie potęgę tych przejawów, równie silną w cnocie czy w zbrodni, w rozpuście czy w skupieniu modlitwy.Artysta, który chce pouczać “ubogich w duchu”, chce być ich kierownikiem, niechaj raczej zostanie agitatorem albo założy olbrzymie falansterie, o jakich Fourieru marzył, bo królestwo ubogich w duchu – to chleb, a nie sztuka. Artysta, który nagina się do wymagań poszczególnego społeczeństwa, pochlebia mu, podaje mu przeżuty i lekki do strawienia obrok (zapomniałem, że mówię o artyście, zacząłem mówić o pokornym wole roboczym).Artysta, który pragnie poklasku, a skarży się na małe uznanie tłumu, stoi jeszcze w przedsionku sztuki, nie czuje się jeszcze panem, który łask nie żebrze, tylko hojną ręka je na tłum rzuca i nie pragnie podzięki – tej pragnie tylko plebejusz w duchu, tej pragną tylko dorobkiewicze.Artysta, który się skarży, że rozrzucając skarby swego ducha kala swą duszę przez zetknięcie się z tłumem, przeszedł święty próg, ale się myli. Człowiek nie uznający żadnych praw, stojący ponad tłumem, ponad światem, kalać się nie może.
Artysta jest święty i etycznie czysty, gdy odtwarza jakiekolwiek fakty z życia duszy. Nie zna żadnych ograniczeń i praw, nic go nie hamuje. Artysta żądny poklasku dopiero stoi w przedsionku sztuki, czyli nie jest jeszcze prawdziwym twórcą, podobnie jak ten, który pragnie stać się mistrzem duchowym dla ludzi prostych – tym nie jest potrzebna sztuka, lecz chleb. Prawdziwy artysta stoi ponad światem i nie musi się wstydzić tego, co robi i tworzy, tego, co przekazuje, a czego być może nie rozumieją tłumy.
Naród to cząstka wiecznościi w nim tkwią korzenie artysty, z niego, z ziemi rodzinnej ciągnie artysta najżywotniejszą swą siłę. W narodzie tkwi artysta, ale nie w jego polityce, nie w jego zewnętrznych przemianach, tylko w tym, co jest w narodzie wiecznym: jego odrębności od wszystkich innych narodów, rzeczy niezmiennej i odwiecznej: rasie.Dlatego jest głupią niedorzecznością zarzucać artyście w naszym pojęciu beznarodowość, bo w nim najsilniej przejawia się “istotny”, wewnętrzny duch narodu, on jest tym mistycznym Królem-Duchem, chwałą i wniebowstąpieniem narodu.Niedorzecznością jest zarzucać artyście “mglistą mistyczność”. Sztuka w naszym pojęciu jest metafizyczną, tworzy nowe syntezy, dociera jądra wszechrzeczy, wnika we wszystkie tajnie i głębie – a są jeszcze ludzie, dla których to jest mistyką (coś w kształcie spirytyzmu – he, he…).I raz jeszcze powtarzam na wszystkie możliwe zarzuty, które nas spotkać mogą:

Nie znamy żadnych praw, ani moralnych, ani społecznych, nie znamy żadnych względów, każdy przejaw duszy jest dla nas czystym, świętym, głębią i tajemnicą, skoro jest potężny.

Swą siłę artysta czerpie z korzeni narodowych, naród jest wartością nadrzędną. Chodzi tu o cechy narodowe świadczące o odrębności od innych. Każdy artysta wyrasta z jakiegoś narodu i tradycji. Tworzy też sztukę bez jakichkolwiek ograniczeń, praw rządzących światem, nie ma dla niego tematów tabu.
Kilka jeszcze szczegółów, dotyczących technicznej strony redakcji.Zamieniając “Życie” na dwutygodnik, nie zmieniliśmy warunków prenumeraty. Współpracownicy nie mogą i nie powinni dawać za bezcen swoich utworów i wytwarzać w ten sposób niegodną i nieuczciwą konkurencję, a czytającą publiczność trzeba do tego przyzwyczaić, że może i powinna zapłacić za utwory literackie choćby tysiączną część tego, co płaci za obrazy, rzeźby lub teatr.Staraniem naszym, ideałem redakcyjnym będzie dawać takie utwory, które zapłodnią czy to nową myślą, czy nową formą najmłodszą generację artystów, postawić pismo na takiej wyżynie, aby nikt nie potrzebował sięgać po informacje natury czysto artystycznej do innych pism. I aby to osiągnąć, związaliśmy z redakcją naszą najwybitniejsze siły krytyczne za granicą by pismo nasze nie dawało informacyj, jak to często w polskich pismach bywa, z dziesiątej ręki od ludzi mało albo tylko powierzchownie z poszczególnymi literaturami obznajomionych, ale informacyj źródłowych od ludzi, którzy od lat. całych literaturę śledzą i w niej żyją.Usunęliśmy dział społeczny. Był on zawsze z natury rzeczy balastem, bo kwestyj społecznych nie rozwiązuje się kilku artykułami, a przy tym zatraca się charakter pisma, bo dział społeczny redagowany przez kogokolwiekbądź zawsze jest stronnym i stał dotychczas w jaskrawej sprzeczności z działem artystycznym.
“Życie” to czasopismo krakowskie, które współtworzył poeta. Ostatnia część artykułu dotyczy zasad, według których ma być ono kształtowane.
A naszym ideałem jest pismo jednolite, bezwzględne, nie wahające się ani na jedną, ani na drugą stronę.Zresztą sądzimy, że usunięcie tego działu nikomu przykrości nie sprawi, bo dla ludzi poważnie sprawy społeczne traktujących dział ten tak czy tak zupełnie nie wystarczał, i tak czy tak byli zmuszeni sięgać do innych pism, a “Życie” nie chce być organem dla ludzi leniwych, chcących się orientować pobieżnymi artykułami.Taka popularyzacja poważnej nauki przynosi według doświadczeń jak najgorsze rezultaty.To jest nasze wyznanie wiary.

Pismo nasze nie jest przeznaczone dla tych, którzy w sztuce szukają pożytku mydlarza, co po całotygodniowej pracy szuka w niedzielę rozrywki i zbudowania w dziele artysty – a ile, ile tysięcy mamy tych mydlarzy – nie przeznaczone dla ‘dzieci i ludzi chorujących na uwiąd starczy – ani dla ludzi nie umiejących czytać, ale dla artystów – niestety tak ich mało – i dla ludzi, dla których sztuka sama w sobie jest celem.

I w nadziei, że w narodzie posiadającym tak wysoką kulturę, tak piękną a królewską tradycję znajdzie się tysiąc wytwornej arystokracji ducha, szukającej w sztuce czegoś innego jak spopularyzowanego podręcznika historii lub wykładów z dziedziny społecznej i etycznej, w tej melancholijnej i pełnej rezygnacji nadziei rozpoczynamy trzeci rocznik “Życia”.

Śpiewano nam msze żałobne od samego początku, “Życie” pogrześć się nie dało, a dziś silniejsze niż kiedykolwiek, materialnie zabezpieczone będzie nadal pielęgnowało święty Znicz Sztuki dla Sztuki.

Jak wnika ze słów poety, nie wróżono jego pismu powodzenia.

Sztuka jest ponadczasowa i absolutna

Dodatek

“Confiteor” to manifest napisany w formie artykułu prasowego Stanisława Przybyszewskiego propagujący popularne w modernizmie hasło “sztuka dla sztuki”. Jest to program literacki twórców przełomu wieku XIX i XX. Główne prawdy zawarte w niej wyrastają na opozycji wobec pozytywistycznych haseł sztuki utylitarnej. Młodopolanie nie zgadzają się na to, aby służyć narodowi i sprawom społecznym. Chcą wyzwolenia sztuki spod tego typu konwencji, bowiem one utrudniają im tworzenie. Akt twórczy jest oddawaniem istoty nieśmiertelnej i ponadczasowej duszy. Jako absolut – wartość sama w sobie, jedyna i niepowtarzalna, wieczna, może ona podpowiadać poecie to, o czym ma on pisać. Nie może więc liczyć się ze zdaniem tłumu i oczekiwaniami społecznymi co do twórczości artystycznej. Artysta jest kapłanem w świątyni sztuki i tylko wyraża to, co dyktuje mu energia twórcza wynikająca z żądań stawianych przez duszę. Nie dzieli ona świata na dobry i zły, czysty lub brudny, piękny czy brzydki, po prostu o nim mówi.

Hasło “sztuka dla sztuki” głosi, iż sztuka jest wartością ponadczasową i nie służy żadnym społecznym utylitaryzmom, lecz samej sobie. Artysta wypowiada poprzez nią swoje prawdy o duszy. Nie tworzy jej dla wszystkich, ale dla wybrańców zdolnych ją zrozumieć. Nie do wszystkich docierają prawdy objawione przez twórcę, bo są także proste umysły nie będące w stanie rozumieć tego, co pragnie wyrazić artysta. Im zresztą nie jest potrzebna sztuka, ale chleb. Nie ma w tym próby obrażania czytelników, ale prawda o tym, że człowiek głodny nie będzie szukał wartości w sztuce, ponieważ najpierw musi zaspokoić głód. Nie można zatem mówić o tym, iż rolą sztuki jest dotarcie do każdego a sztuka winna mieć znamiona demokratycznej. Artysta myślący w ten sposób, pragnący poklasku i uznania o tłumów musi iść na kompromis. Z reguły zniża się do poziomu odbiorców, czyli odziera swoją sztukę z tego co najcenniejsze – swoistego języka przekazu myśli. Z racji prostoty umysłów odbiorcy, musi ów język upraszczać, zatem i upraszcza całą sztukę.

Do przemyślenia

Życie 1899

Współcześnie hasło “sztuka dla sztuki” ma zabarwienie pejoratywne. Oznacza robienie czegoś dla samego robienia, na przykład: bezmyślne oglądanie tv, z którego nic nie wynika, robienie kanapek, których nikt nie będzie jadł, chodzenie do szkoły po to tylko, aby mieć obecność i zadowolić rodziców, chodzenie do kościoła dlatego tylko, że wszyscy chodzą itp. Pamiętamy, iż Arystoteles wyznaczał rolę mimetyczną literaturze (poezji). Oznaczało to, iż literatura i sztuka odzwierciedlają życie, naśladują je, pokazują czytelnikowi i widzowi w teatrze realia świata. Romantycy wprowadzili do sztuki metafizykę, coś niewidocznego gołym okiem. Z kolei pozytywiści wracali do wartości mimetycznych i nakazywali sztuce mówić o świecie w sposób realistyczny, a także naturalistyczny. Moderniści, jak widzimy na przykładzie Przybyszewskiego pragną sztuki wyzwolonej od wszelkiego rodzaju nakazów zewnętrznych, programów społecznych i politycznych. Ta wartość ich programu jest ponadczasowa i uniwersalna. Nie można bowiem nakazać twórcy pisania o czymś konkretnym lub sposobu wyrazu. Zakrawa to na twórczość tendencyjną lub publicystyczną (czasopiśmienniczą), czyli bieżącą, płytką i koniunkturalną. Współcześnie rolę tę – agitacyjną i publicystyczną – przejęły czasopisma, a sztuka i literatura? Temat i sposób jej uprawiania zależy wyłącznie od konkretnego twórcy. Moderniści zarzucali pozytywistom uprawianie sztuki tendencyjnej. W XX wieku taką twórczość uprawiało pokolenie “pryszczatych” – służyli swoim talentem propagowaniu haseł Polski socjalistycznej, a w zasadzie partii i ich przywódcom.

Literatura nie powinna służyć propagowaniu haseł tego typu, ponieważ nie jest tubą wyborczą ani niewolnicą koniunktury politycznej. Zatem czemu ma służyć? To proste: “Literatura, w ogóle sztuka, ma pokazywać stan ludzkiej duszy”.

Skomentujesz?

Kontynuując czytanie, zgadzasz się z politykę cookies na tej stronie. Więcej informacji

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close