Raki

Analiza i interpretacja fraszki Jana Andrzeja Morsztyna “Raki”.
Zobacz informacje o epoce barok i biografię poety w Wikipedii.

tekst interpretacja
Czerwoną czcionką fraszka czytana wspak (od tyłu)

 

Raki chodzą do tyłu

Cnota cię rządzi nie pragniesz pieniędzy;
Pieniędzy pragniesz nie rządzi tobą cnota (dobro)
Złota dosyć masz nie boisz się nędzy;
Nędzy się boisz nie masz dosyć złota:
Czystości służysz nie swojej chciwości;
Chciwości swojej służysz nie czystości;
W skrytości mieszkasz nie przywabiasz gości;
Gości przywabiasz nie mieszkasz w skrytości;
Szyciem zarabiasz nie wygrawasz w karty;
Wygrywasz w karty nie zarabiasz szyciem;
Piciem się brzydzisz nie bawisz się żarty;
Żarty się bawisz nie brzydzisz się piciem;
Matki się boisz, nie chybiasz kościoła;
Kościoła chybiasz, nie boisz się matki;
Gładki to anioł nie zła dziewka zgoła;
Zgoła dziewka zła nie anioł to gładki;
Szumnie ważysz mnie nie srebro w kieszeni;
Srebro w kieszeni nie mnie ważysz szumnie;
U mnie wprzód rozum niż miłość się zmieni.
Miłość się zmieni u mnie wprzód niż rozum.

Wiersz jest podobny do fraszki Jana Kochanowskiego o takim samym tytule. Mamy tutaj do czynienia z konceptem polegającym na grze kompozycyjnej. Każde wers ma pierwsze znaczenie czytane od lewej strony i drugie, przeciwstawne czytane od strony prawej – wspak.

W wierszu mowa jest o kobiecie, której nadrzędną cechą jest cnota, czyli dobro, nie pożąda ona pieniędzy. W Kolejnych wersach czytamy same komplementy pod jej adresem. Są to więc pochwały w rodzaju:

  1. kobieta ta nie boi się nędzy i nie zależy jej na majątku;
  2. dba o swoją “czystość” – tutaj w znaczeniu intencji i życiowych celów;
  3. skupia się na czynieniu dobra a nie na zarabianiu na nim;
  4. żyje skromnie i nie zaprasza do siebie gości – w domyśle: nie skupia się na zabawach;
  5. zajmuje się szyciem, jak na dobre panny przystało a nie graniem w karty;
  6. stroni od alkoholu, woli bawić się bez niego;
  7. szanuje swoją matkę i jest pobożna;
  8. jest piękną kobietą niepodobną do złych dziewek – złych w znaczeniu próżności i lenistwa;
  9. patrzy na ukochanego przez pryzmat uczuć a nie jego majątku – nie jest wyrachowana;
  10. poeta prędzej straci myśli – zestarzeje się, nabawiając sklerozy niż przestanie o niej myśleć.

Czytając wiersz wspak, widzimy odmienny obraz tej bohaterki. Słyszymy zatem, iż jest:

  1. wyrachowana, najważniejsza są dla niej pieniądze;
  2. chciwa;
  3. uległa mężczyznom;
  4. uwielbia się bawić;
  5. nieskromna;
  6. uwielbia hazard, pijaństwo;
  7. bezwstydna, nie wstydzi i nie boi się rodziców (matki);
  8. złą osobą;
  9. materialistką, dostrzega w autorze tylko bogactwo (srebro);
  10. poeta prędzej się odkocha w niej niż zrozumie naturę tej kobiety.

Zobacz analizę wiersza “Raki” Jana Kochanowskiego a także wyznania podmiotu lirycznego Morsztyna w “Niestetku” i “Do trupa”.

Budowa wiersza

Jest to wiersz stychiczny – ciągły – zbudowany z 10 wersów. Napisany został 11-zgłoskowcem z rymami żeńskimi sąsiednimi i średniówką po piątej sylabie.

Cierpienie z powodu nieodwzajemnionej miłości wpływa na powstawanie arcydzieł.

Do przemyślenia

Piękne kobiety baroku w modnych sukniach. (foto: blogspot.com)

Morsztyn napisał całą serię wierszy, w których udowadnia, iż kobiety są niestałe (niestatek) w uczuciach. Być może trafiał właśnie na takie damy, którym zależało bardziej na zabawie niż stałym związku. Wszelkie uogólnienia nie przystoją człowiekowi i prawdopodobnie nie chodzi w wierszu o opinię na temat wszystkich kobiet, ale o tę jedyną, która odrzuciła zaloty mistrza pióra.

Po co napisał “Raki”? Chciał zobaczyć jej minę, gdy podczas przyjęcia otrzymała liścik z wierszem i zrozumie ukryty sens. Gdyby była mężczyzną, wyzwałaby tego śmiałego dworzanina na pojedynek.

Ale być może poeta napisał ten wiersz tylko dla ćwiczeń? To bardzo możliwe, ponieważ w baroku właśnie chodziło nie tyle o treść co o wrażenie i pomysł.

Ideę wiersza Morsztyn wziął od mistrza z Czarnolasu. Koncept polegał właśnie na nagromadzeniu określeń, epitetów czy przenośni z myślą o wskazaniu na doskonałość własnego warsztatu poetyckiego. Prawda o ludziach to jakby temat drugoplanowy.

Skomentujesz?