Epoki literackie, analizy wierszy, poradniki, słownik, piosenki

epoka literacka

Linki epok i galerii prowadzą do artykułów na kochamjp.pl, pojęć do słownika terminów literackich online, linki biografii przenoszą do Wikipedii. W tabeli nie ma lektur tylko autorzy, a więcej znajdziesz tu: spis lektur. Zobacz testy z epok literackich 😉

This movie requires Flash Player 9

Kolejne pokolenia chcą kreować własny świat, odrzucając stary – tak powstają filozofie, kierunki rozwoju, epoki. Przykłady?
Młodości! tobie nektar żywota
Natenczas słodki, gdy z innymi dzielę:
Serca niebieskie poi wesele,
Kiedy je razem nić powiąże złota.
Razem, młodzi przyjaciele!…

Adam Mickiewicz – romantyzm
Oda do młodości

Każda epoka ma swe własne cele
I zapomina o wczorajszych snach… 

Adam Asnyk – pozytywizm
Do młodych

Tu już nie ma w ogóle żadnej tradycji ani żadnego systemu, są tylko fragmenty, proch!

Sławomir Mrożek – XX w.
Tango

Każde pokolenie ma własny czas
Każde pokolenie chce zmienić świat
Każde pokolenie odejdzie w cień
A nasze – nie.

Kombi – XXI w.
Pokolenie

Omawiając na lekcjach daną epokę, zapamiętujemy nazwę, ramy czasowe, prądy umysłowe, teorię literatury, przedstawicieli i ich dzieła. Opanowanie, rozumienie podstawowych zjawisk historyczno- i teoretycznoliterackich pomoże analizować i interpretować dzieła powstałe w konkretnej przestrzeni rozwoju cywilizacji. Warto przeczytać cały artykuł o epoce: linki w pierwszej kolumnie także kursy na stronie platformy e-learningowej.

Nazwa epoki Ramy czasowe Prądy umysłowe Teoria literatury Przedstawiciele
Antyk
galeria twórców
galeria zabytków

To nie jest polska epoka literacka!

XIX wiek p.n.e. do V wieku n.e. Antyk mityczny (mitologia) i filozofia antyczna (umiłowanie myślenia – geneza nauki)

Antyk chrześcijański (Biblia)

anakreontyk
dytyramb
elegia
epigramat
epopeja
hymn
komedia
pean
pieśń
poetyka
porównanie
porównanie homeryckie
przypowieść
psalm
psałterz
tragedia
tren
Ajschylos
Sofokles
Eurypides
Anakreont
Arystofanes
Homer
Teokryt
Safona
Kallimach
Tyrtajos
Horacy
Owidiusz
Wergiliusz
Terencjusz
Średniowiecze
galeria architektury
Europa: 476 – 1492

Polska:

X – XV wiek

scholastyka
augustynizm
franciszkanizm
tomizm
teocentryzm
apostrofa
archaizm
kazanie
kronika
legenda
misterium
moralitet
roczniki
wiersz średniowieczny
gotyk
styl romański
św. Franciszek z Asyżu
św. Augustyn
św. Tomas z Akwinu
Gall Anonim
Wincenty Kadłubek
Jan Długosz
Dante Alighieri
François Villon
Renesans
galeria postaci
galeria architektury
Włochy: IV – XVI wiek

Polska:

XV – XVII wiekk

humanizm
reformacja
antropocentryzm
dialog
fraszka
inwersja
peryfraza
pytanie retoryczne
przerzutnia
rym
rym męski
rym żeński
sonet
sielanka
tren
wiersz biały
Mikołaj Rej
Jan Kochanowski
Łukasz Gónicki
Mikołaj Sęp Szarzyński
Piotr Skarga
Giovanni Boccaccio
Miguel de Cervantes
Francesco Petrarka
William Szekspir
Barok
galeria architektury
galeria malarstwa
Europa: koniec XVI w. – I poł. XVIII w.

Polska:

XVII w. – połowa XVIII w.

kontrreformacja
sarmatyzm
mistycyzm
marinizm
konceptyzm
alegoria
aluzja
barbaryzm
epitet
hiperbola
oksymoron
oktawa
pamiętnik
wiersz stychiczny
Jan Andrzej Morsztyn
Daniel Naborowski
Wacław Potocki
Jan Chryzostom Pasek
Zbigniew Morsztyn
Szymon Zimorowic
Pierre Corneille
Molier
Oświecenie
galeria architektury
galeria postaci
Europa: koniec XVII – lata 70. XVIII w.

Polska:

1764 – 1822

empiryzm
racjonalizm
sensualizm
klasycyzm
sentymentalizm
rokoko
artykuł
bajka
felieton
ironia
komizm
parodia
poemat heroikomiczny
powiastka filozoficzna
powieść
publicystyka
satyra
Stanisław Konarski
Stanisław Leszczyński
Ignacy Krasicki
Adam Naruszewicz
Julian Ursyn Niemcewicz
Franciszek Karpiński
Franciszek Zabłocki
Stanisław Staszic
Hugo Kołłątaj
Franciszek Salezy Jezierski
Denis Diderot
Jean-Jacques Rousseau
Wolter
Romantyzm
galeria twórców
galeria malarstwa
Europa: koniec XVII w. – 1848 r.

Polska:

1822 – 1863

subiektywizm
indywidualizm
idealizm
mistycyzm
gnostycyzm
ludowość (folklor)
mesjanizm
intuicjonizm
irracjonalizm
byronizm
prometeizm
orientalizm
historyzm
gotycyzm
symbolizm
akt
arcydzieło literackie
artyzm
ballada
didaskalia
dramat
dramat romantyczny
dygresja
inwokacja
liryka
motto
poemat
poemat dygresyjny
powieść poetycka
Adam Mickiewicz
Juiusz Słowacki
Zygmunt Krasiński
Cyprian Kamil Norwid
Aleksander Fredro
Józef Ignacy Kraszewski
Wincenty Pol
Władysław Syrokomla
George Gordon Byron
Walter Scott
Charles Dickens
Johan Volfgang Goethe
Fryderyk Schiller
Henryk Heine
Wiktor Hugo
Aleksander Dumas
Honoriusz Balzac
Aleksander Puszkin
Nikołaj Gogol
Pozytywizm
galeria twórców
galeria malarstwa
Powtarzaj online
Polska:

1863 – 1890

scjentyzm
ewolucjonizm
utylitaryzm
realizm
naturalizm
praca u podstaw
praca organiczna
akcja
apel
biografia
cytat
epika
epizod
fabuła
narrator
nowela
opis
opowiadanie
powieść historyczna
powieść psychologiczna
powieść realistyczna
świat przedstawiony
Bolesław Prus
Eliza Orzeszkowa
Henryk Sienkiewicz
Maria Konopnicka
Adam Asnyk
Gustaw Flaubert
Emil Zola
Fiodor Dostojewski
Lew Tołstoj
Młoda Polska
galeria twórców
galeria malarstwa
Powtarzaj online
Polska: 

1891 – 1918

nitzcheanizm
bergsonizm
dekadentyzm
impresjonizm
ekspresjonizm
modernizm
neoromantyzm
symbolizm
parnasizm
secesja
ekspresja
ekspresjonizm
impresjonizm
kubizm
metafora
modernizm
nastrój
prąd literacki
pseudonim
symbol
symbolizm
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Jan Kasprowicz
Stanisław Wyspiański
Gabriela Zapolska
Władysław Stanisław Reymont
Stanisław Przybyszewski
Charles Baudelaire
Joseph Conrad
Antoni Czechow
Artur Rimbaud
George Bernard Shaw
Międzywojnie
galeria twórców
galeria sztuki
Powtarzaj online
Polska:

1918 – 1939

awangarda krakowska
ekspresjonizm
futuryzm
katastrofizm
kubizm
kwadryga
skamander
surrealizm
dadaizm
żagary
antypowieść
awangarda
elipsa
grupa poetycka
kompozycja dzieła
kontrast
monolog wewnętrzny
streszczenie
styl
stylizacja
Julian Tuwim
Kazimierz Wierzyński
Jan Lechoń
Jarosław Iwaszkiewicz
Julian Przyboś
Konstanty Ildefons Gałczyński
Mieczysław Jastrun
Jerzy Andrzejewski
Maria Dąbrowska
Witold Gombrowicz
Leon Kruczkowski
Zofia Nałkowska
Bruno Schulz
Stefan Żeromski
Bertolt Brecht
James Joyce
Franz Kafka
Tomasz Mann
Współczesność
galeria twórców
galeria sztuki
1939 – 1944

literatura wojny i okupacji, debiut pokolenia Kolumbów rocznik 20

1945 – 1948

literatura powojenna

1949 – 1955 socrealizm

1956 debiut pokolenia Współczesności

1968 debiut pokolenia Nowej fali

literatura emigracyjna

lata 80-te literatura stanu wojennego, drugi obieg

lata 90-te i dalej – literatura wolnej Polski

egzystencjalizm
katastrofizm
socrealizm
turpizm
neoklasycyzm
lingwinizm
esej
indeks
farsa
groteska
karykatura
klasycy
onomatopeja
pamflet
pastisz
personifikacja
powieść produkcyjna
powtórzenie
recenzja
synonim
wiersz sylabotoniczny
wiersz toniczny
wiersz wolny
wulgaryzm
Tadeusz Różewicz
Czesław Miłosz
Miron Białoszewski
Zbigniew Herbert
Wisława Szymborska
Tadeusz Borowski
Gustaw Herling-Grudziński
Krzysztof Kamil Baczyński
Stanisław Grochowiak
Sławomir Mrożek
Edward Stachura
Rafał Wojaczek
Albert Camus
Podziel się ze znajomymi
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on VK
VK

Epoki literackie w tabeli

Geneza i periodyzacja epoki

Literaturę polską powstałą po 1939 roku nazywamy literaturą współczesną (potrzebna aktualizacja nazw podokresów). Niektóre stanowiska badawcze mianem tym określają literaturę powstałą po 1918 roku a międzywojnie jednym z etapów jej rozwoju.

Nie ma daty końcowej tej epoki, trwa ona po dziś dzień. Podłoże filozoficzne okresu wyznaczane jest rzeczywistością, w której tworzona była literatura polska. Wydarzenia historyczne i uwarunkowania polityczno-społeczne kraju stanowią punkt odniesienia dla tematyki dzieł, kształtują obraz literatury i światopogląd ich autorów. Dla lepszej systematyzacji epokę tę dzieli się na mniejsze podokresy, których charakterystykę przedstawiają poniższe cezury czasowe.

Lata 1939-1944

To okres wojny i okupacji. Ideologia tych lat opiera się na problemach postawy patriotycznej i walki z hitlerowskim najeźdźcą.

Cechy powstającej literatury to powaga, przygnębienie wywołane klęską polskiego września, nostalgia i oczekiwanie kresu wojny w utworach autorów skazanych na emigrację, tragedia praw moralnych głoszonych przed wybuchem wojny, niepokój i obawy o przyszłość narodu, ale też wskazywanie bohaterstwa żołnierza polskiego walczącego na wszystkich frontach wojny i krajowej konspiracji, pochwała postaw patriotycznych.

Najwybitniejsze dzieła okupowanego kraju tworzone są przez młode pokolenie poetów, młodzież, która prosto po maturze zmuszona była chwycić za broń. Od tytułu powieści Romana Bratnego “Kolumbowie rocznik 20” owo pokolenie młodych nazywane jest Kolumbami. Należą do niego twórcy urodzeni w latach 1920-22, a można tu wymienić nazwiska: Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebiński, Wacław Bojarski, Witold Zalewski, Tadeusz Różewicz, Tadeusz Borowski i inni. Ich rówieśnikami są poeci i pisarze, którzy zadebiutują nieco później: Wisława Szymborska, Miron Białoszewski, Roman Bratny, Jerzy Broszkiewicz, Stanisław Lem. Kolumbowie współtworzyli konspiracyjny miesięcznik “Sztuka i Naród”, który ukazywał się w latach 1942-1944.

Najważniejsze dzieła tego okresu to tomiki wierszy wydawane konspiracyjnie: K.K. Baczyńskiego “Wiersze wybrane”(pod pseudonimem Jan Bugaj), T. Gajcy “Widma”, “Grom powszedni”, T. Borowski “Gdziekolwiek ziemia” oraz poety starszej generacji Czesława Miłosza “Wiersze” (pseud. Jan Syruć), “Antologia poezji współczesnej”, “Pieśń niepodległa”, “Z otchłani”.

Lata 1945-1948

To czasy literackiego rozliczenia z przeszłością okupacyjną.

W literaturze dominuje nurt refleksji nad moralnymi konsekwencjami katastrofy wojennej, zburzeniem ładu i zasad etyki tworzonych przez stulecia cywilizacji; literatura wyjawia światu całe okrucieństwo czasów okupacji hitlerowskiej i reżimu stalinowskiego.

Ukazują się pamiętniki, dzienniki, kroniki, poezje, opowiadania i powieści, których tematem zasadniczym jest rozprawa z nieludzką postawą fanatyków totalitaryzmu. Literatura tych lat jest pozbawiona radości i entuzjazmu wynikającego z odzyskania niepodległości, ponieważ jest to niepodległość pozorna, a rozliczenie się z przeszłością stanowi temat ważniejszy. Można powiedzieć, iż literatura tego czasu jest jednym wielkim hołdem złożonym pamięci ofiar wojny. Wybitne dzieła tych lat to “Medaliony” Zofii Nałkowskiej, “Proszę państwa do gazu” i “Dzień na Harmenzach” Tadeusza Borowskiego, “Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, “Wspomnienia starobielskie” i ” Na nieludzkiej ziemi” Józefa Czapskiego, poezje Tadeusza Różewicza w tomikach “Niepokój” i “Czerwona rękawiczka”, dramat Jerzego Szaniawskiego “Dwa teatry”.

Tworzą w tym czasie poeci debiutujący przed wojną, między innymi Julian Przyboś, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Konstanty Ildefons Gałczyński, Adam Ważyk, Władysław Broniewski, Jan Twardowski, Roman Brandstaetter.
Niektóre dzieła powstają na emigracji i odbiorca polskiej literatury miał możliwość poznania ich w wydaniach “nielegalnych”, to znaczy wydanych bez zgody władz w tzw. drugim obiegu lub w wydaniach oficjalnych dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku. Tak też będzie po roku 1948, kiedy to twórczość emigracyjna zostanie uznana za “wywrotową”, szkodliwą dla Polski, na życzenie Stalina państwa komunistycznego.

Lata 1949-1955

To okres nazywany realizmem socjalistycznym lub krótko socrealizmem. Ramy twórcze literatury zostały “jasno określone” na styczniowym zjeździe Związku Literatów Polskich w 1949 roku.

    Zasady kształtowania wypowiedzi literackiej zostały narzucone przez politykę stalinowską. A oto niektóre jej wyznaczniki:

  • literatura powinna mieć sens informacyjno-określający;
  • ma być realistyczna, to znaczy mówić, że historia współczesna postępuje w jedynie słusznym kierunku, a wszystkie zjawiska ów postęp utrudniające są reakcyjne i godne potępienia;
  • literatura ma być jednoznaczna; ma mówić o klęsce wszelkiego rodzaju samotności, samodzielności i bezsensie ludzkich starań o niezależność; powinna mieć charakter służebny wobec potrzeb mas itd.

Twórców, którzy nie podporządkują się wymienionym zasadom, uznaje się za “wrogów ludu” czy reakcjonistów z wyraźnie zaznaczonymi konsekwencjami w postaci więzienia lub syberyjskiej zsyłki. Władza wytworzyła tak zwaną “nowomowę”, czyli sposób komunikowania się ze społeczeństwem w taki sposób, aby otumaniać masy poprzez mówienie dużo, ale bez sensu. Należało wyeliminować z języka i dialogu sformułowania groźne dla ustroju totalitarnego, aby celowo fałszować rzeczywistość – ma ona być taka, jak ją nazywa władza.

W prozie polskiej dominuje powieść produkcyjna przedstawiająca w sposób schematyczny codzienną pracę klasy robotniczej. Można tu wymienić dzieła Tadeusza Konwickiego “Przy budowie”, Aleksandra Ścibora-Rylskiego “Węgiel”, Mariana Brandysa “Początek opowieści”, Jana Wilczka “Numer 16 produkuje”, Gustawa Morcinka “Pokład Joanny”. Były to utwory bardzo do siebie podobne, opisywały człowieka w procesie pracy, ale więcej miejsca poświęcały samej technice i technologii pracy niż człowiekowi. Podobną pracą twórczą zajmowali się pisarze starszej generacji z Jerzym Andrzejewskim i Jarosławem Iwaszkiewiczem na czele. Poezja jako twórczość ukazująca świat subiektywnych i indywidualnych odczuć rozwijała się w utrudnionych warunkach. Młode pokolenie poetów tworzyło dzieła poetyckie przesycone ideologią socjalistyczną, co znacznie zawęziło pole poetyckich poszukiwań. W późniejszej krytyce poeci ci zyskali sobie miano “pryszczatych”. Do najlepiej zapowiadających się talentów poetyckich należeli Andrzej Braun, Andrzej Mandalian, Henryk Gaworski i Wiktor Woroszylski. Obok nich tworzyli poeci już znani z międzywojnia, którzy podporządkowali się normom estetyki socrealizmu.

Lata 1956-1968

to okres wyzwolenia się literatury spod reżimu narzuconego przez socrealizm. Po pozornym jednak rozluźnieniu nastąpi później okres kolejnych ograniczeń wypowiedzi twórczej, tym razem przez cenzurę socjalistycznej władzy. Początkowe lata okresu to krytyka bezmyślnego poddania się wymogom socrealizmu, który pozostawał bez związku z potrzebami twórczymi i indywidualną wypowiedzią języka sztuki. Literatura polska może teraz korzystać z kontaktów z prądami literatury światowej, chociaż nie obywa się tutaj bez ograniczeń natury politycznej.

Rok 1956 to czas debiutu młodego pokolenia artystów skupionego wokół warszawskiego pisma “Współczesność”, którego nazwa określa także nazwę pokolenia twórców.

Należą do niego poeci: Stanisław Grochowiak, Władysław Terlecki, Aleksander Minkowski, Marek Nowakowski, Marek Hłasko, Ireneusz Iredyński, Edward Stachura.

W tym też roku debiutują poeci starszego pokolenia niż “Współczesność” obejmująca twórców urodzonych w latach 1930-35.

Starsi debiutanci “Współczesności” to: Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski, Jerzy Harasymowicz, Stanisław Czycz, Bohdan Drozdowski.

Twórczość poetycka okresu jest bardzo różnorodna.

“Współczesność” nie wprowadziła jednolitego kierunku rozwoju liryki.

Twórcy kształtowali swoje wypowiedzi w oparciu o indywidualne potrzeby. Korzystano z dorobku Awangardy międzywojennej i osiągnięć literatury obcej. Proza natomiast poszukuje odpowiedzi na pytanie o miejsce literatury we współczesnym świecie i o sposoby jej oddziaływania na czytelnika. Rozkwita eseistyka, twórczość literacko-naukowa, wśród której na uwagę zasługują “Rodzinna Europa” C. Miłosza, “Spiżowa brama” T. Brezy, “Życie na niby” K. Wyki, “Polska Piastów”, “Polska Jagiellonów” i “Rzeczypospolita Obojga Narodów” P. Jasienicy, “Szkoła stylu” Z. Kubiaka, “Barbarzyńca w ogrodzie” Z. Herberta, “Mit śródziemnomorski” M. Jastruna.

W 1956 roku zadebiutował powieścią “Rojsty” T. Konwicki, J. Stryjkowski “Głosami w ciemności”. Dwa lata później debiutował S. Mrożek dramatem “Policja” wydanym w czasopiśmie “Dialog”.

W latach sześćdziesiątych wyróżnić można nurt literatury chłopskiej reprezentowany przez powieści J. Kawalca “Ziemi przypisany” oraz “Tańczący jastrząb”, T. Nowaka “A jak królem, a jak katem będziesz” oraz “Diabły”, W. Myśliwskiego “Nagi sad” i “Pałac”.

Ważniejsze dzieła dramatyczne to między innymi “Indyk” i “Tango” S. Mrożka, “Stara kobieta wysiaduje” i “Kartoteka” T. Różewicza, “Drugi pokój” i “Jaskinia filozofów” Z. Herberta, “Kochankowie piekła” J.M. Rymkiewicza, “Potępienie doktora Fausta” J. Sity oraz “Śmierć gubernatora” L. Kruczkowskiego.

Rok 1968

zaznacza się w naszej literaturze ożywieniem środowisk twórczych. Rozpoczyna swoją działalność wiele grup poetyckich skupionych w ważniejszych ośrodkach akademickich Polski. Należeli do nich twórcy urodzeni przed rokiem 1939 (na krótko przed wybuchem wojny) lub podczas wojny oraz krótko po 1945 roku. Dążyli do wyrażenia, zamanifestowania swojej odrębności artystycznej. Pokolenie to nazywane jest “Nową falą”.

Na przestrzeni lat siedemdziesiątych zaistniało około sześćdziesięciu grup poetyckich

    Najważniejsze to:

  • Orientacja Poetycka Hybrydy z Warszawy – K. Gąsiorowski, M. Bordowicz, Z. Jerzyna
  • Agora z Wrocławia – L. Herbst, J. Jastrzębski.
  • Teraz z Krakowa – A. Zagajewski, J. Kornhauser, T. Nyczek.
  • Wymiary z Torunia – E. Kruk, B. Kubicki.

Indywidualnie pojawili się S. Barańczak, E. Lipska, R. Wojaczek, J. Baran, K. Karasek i inni.

Lata 80-90-te

Dekada lat osiemdziesiątych to wyraźnie zaznaczający się podział literatury na tzw. dwa obiegi, oficjalny i nieoficjalny (drugi). Z powodu stanu wojennego nasiliła się cenzura i tym samym ingerencja państwa w twórczość kulturalną i literacką.Cały ten okres odbija się na literaturze wprowadzając doń elementy politycznej walki z reprezentantami władzy socjalistycznej. Pojawia się także nurt pamiętnikarski i dokumentacyjny poświęcony ważnym dla narodu faktom świeżej historii kraju. W drugim obiegu pojawiają się dzieła pisarzy emigracyjnych i sprzyjających ruchowi Solidarności, który wreszcie w 1989 doprowadzi do upadku PRL-u. Lata dziewięćdziesiąte to czasy nowej generacji ludzi, którzy nie pamiętają ani II wojny światowej, czasów Polski Ludowej i stanu wojennego. W dobie rozwoju kapitalizmu w Polsce nowe pokolenia zapewne będą miały własne problemy do rozwiązania, a literatura przybierze inne oblicze. Zawsze jednak będzie to polska literatura narodowa, to znaczy wyrosła z polskich umysłów i z polskiej kultury, na której straży nieprzerwanie stoi.

Podsumowanie epoki

Charakterystyka literatury współczesnej skłania do wniosków, iż jest to twórczość niezwykle bogata gatunkowo i tematycznie. Zawiera w swoim dorobku dzieła poetyckie, prozatorskie i dramatyczne kolejnych pokoleń twórców, których nie da się ująć w jednobrzmiące ramy ideowe po roku 1956. Nie ma bowiem jednego dominującego prądu artystycznego, jest ich różnorodność.

Poeci współcześni tworzą dzieła różne stylistycznie, wiersz wolny pozwala na korzystanie z całego dotychczasowego dorobku tematycznego i formalnego stworzonego wcześniej, ale też powstają dzieła nowatorskie w swej formie i stylu.

Nie są obce poetom współczesnym tendencje rozwojowe filozofii światowej z egzystencjalizmem i psychoanalizą jako dorobkiem myśli człowieka XX wieku, ale nie są one obce i prozaikom czy dramaturgom.

Bogactwo literatury najlepiej omawiać podczas analizy konkretnej twórczości kolejnych poetów i pisarzy, którzy niejednokrotnie wnoszą do niej całkiem nowe odkrywcze wartości. Ich mnogość nie pozwala się ująć na razie w jednolite ramy. Być może za kilkadziesiąt lat historycy literatury sklasyfikują tę twórczość i nazwą epokę jakimś jednorodnym mianem, podobnie jak to miało miejsce w epokach wcześniejszych.

Dzisiaj literaturę po 1939 nazywamy ogólnie mianem: współczesnej.

Na twórczość literacką naszych czasów przemożny wpływ wywarły i wywierają wydarzenia historyczne i sytuacja polityczna Polski, najpierw Polski walczącej z okupantem, Polski Ludowej z szeroko rozwiniętym systemem cenzury ograniczającej działalność literacką i kulturalną. Stan wojenny w latach osiemdziesiątych i zaangażowanie literatury w walkę z narzuconym Polsce socjalizmem również wpłynął na charakter literatury.

Dominuje w niej bunt i jawna krytyka ustroju, decydentów, a po “okrągłym stole” nastroje rozliczeniowe z przeszłością, hołd składany ludziom i czasom walki z zakłamaniem. Literatura przybiera charakter dokumentujący wydarzenia, o których czytelnik polski wcześniej nie mógł wiedzieć z racji wspomnianej już cenzury. Na syntezę i oceny dorobku literackiego ostatnich lat trzeba jeszcze poczekać, ponieważ oceny są obiektywne dopiero z pewnej perspektywy czasowej; także ogólne tendencje rozwojowe i dorobek może wydać się całkiem inny z perspektywy, niż dzisiaj zdefiniowany.

Galeria twórców

Twardowski J.

Twardowski J.

Szymborska W.

Szymborska W.

Sołżenicyn A.

Sołżenicyn A.

Rożewicz T.

Rożewicz T.

Pawlikowska - Jasnorzewska M.

Pawlikowska M.

Orwell G.

Orwell G.

Mrozek T.

Mrożek T.

Miłosz C.

Miłosz C.

Marquez G.

Marquez G.

Lem S.

Lem S.

Herbert Z.

Herbert Z.

Krall H.

Krall H.

Grochowiak S.

Grochowiak S.

Camus A.

Camus A.

Borowski T.

Borowski T.

Białoszewski M.

Białoszewski M.

Barańczak S.

Barańczak S.

Baczyński K. K.

Baczyński K. K.

Golding W.

Golding W.

Wojaczek R.

Wojaczek R.

Twórcy i lektury

Literaturę polską po 1939 roku do lat dziewięćdziesiątych tworzą poeci i pisarze debiutujący w międzywojniu, poeci pokolenia Kolumbów rocznik 20, poeci pokolenia “Współczesności”, debiutanci z roku 1956 i “Nowej fali”. W poniższym zestawie znajdują się niektórzy reprezentanci pokoleń polskich poetów współczesnych oraz wyróżniające się lub wyróżniane przez krytykę literacką tomiki wierszy. Dalej autorzy wybitnych powieści i dramatów literatury współczesnej.

Poeci starszej, międzywojennej generacji:
Roman Brandstaetter (ur.1906)- “Jarzma”.
Jan Brzękowski (1903-1983)- “Na katodzie”.
Stanisław Czernik (1899-1969)- “Zadymka”.
Kazimiera Iłłakowiczówna (1892-1983)-“Lekkomyślne serce”.
Jarosław Iwaszkiewicz (1894-1980)-“Oktostychy”.
Jalu Kurek (1904-1983)-“Upały”.
Jan Lechoń (1899-1956)-“Srebrne i czarne”.
Czesław Miłosz (ur.1911)-“Traktat poetycki”, Nagroda Nobla w 1980r.
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska (1891-1945)-“Balet powojów”.
Stanisław Piętak (1909-1964)-“Przymierze z nowymi laty”.
Julian Przyboś (1901-1970)-“W głąb las”.
Antoni Słonimski (1895-1976)-“Okno bez krat”.
Anatol Stern (1899-1968)-“Alarm nocny”.
Julian Tuwim (1894-1953)-“Kwiaty polskie”.
Jan Twardowski (ur.1916)-“Rachunek dla dorosłego”.
Adam Ważyk (1905-1982)-“Poemat dla dorosłych”.
Jerzy Zagórski (1907-1984)-“Biały bez”.

Kolumbowie rocznik 20:
Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944)-“Zamknięty echem”
Tadeusz Borowski (1922-1951)-“Gdziekolwiek ziemia”.
Tadeusz Gajcy (1922-1944)-“Widma”.
Andrzej Trzebiński (1922-1943)-“Aby podnieść różę”.
Tadeusz Różewicz (1921)-“Niepokój”.
Wisława Szymborska (1923)- “Dlatego żyjemy”; Nagroda Nobla w 1996 r.

Poeci debiutujący w 1956r. obok “Współczesności”:
Miron Białoszewski (1922-1983)-“Obroty rzeczy”.
Stanisław Czycz (ur.1929)-“Tła. Wiersze”.
Bohdan Drozdowski (ur.1931)-“Piołun”.
Zbigniew Herbert (ur.1933)-“Studium przedmiotu”.
Jerzy Harasymowicz (ur.1933)-“Klękajcie narody”.

Poeci “Współczesności” i ich rówieśnicy:
Ernest Bryll (ur.1935)-“Fraszka na dzień dobry”.
Stanisław Grochowiak (1934-1976)-“Menuet z pogrzebaczem”.
Małgorzata Hillar (ur.1930)-“Prośba do macierzanki”.
Urszula Kozioł (ur.1931)-“Lista obecności”.
Tadeusz Nowak (ur.1930)-“Prorocy już odchodzą”.
Halina Poświatowska (ur.1930)-“Z pamięci”.
Jerzy Sito (ur.1934)-“Wiozę swój czas na ośle”.
Tadeusz Śliwiak (ur.1928)-“Dłużnicy nadziei”.
Roman Śliwonik (ur.1930)-“Przyjdzie spokój”.

Poeci “Nowej fali”:
Józef Baran(ur.1947)-“Dopóki jeszcze”.
Julian Kornhauser(ur.1946)-“W fabrykach udajemy małych rewolucjonistów”.
Ewa Lipska(ur.1945)-“Drugi zbiór wierszy”.
Rafał Wojaczek(1945-1971)-“Nie skończona krucjata”.
Adam Zagajewski(ur.1945)-“Komunikat”.

Proza i dramat:
Jerzy Andrzejewski– “Popiół i diament”.
Halina Auderska– “Ptasi gościniec”.
Kazimierz Brandys– “Wariacje pocztowe”.
Leopold Buczkowski– “Czarny potok”.
Witold Gombrowicz– “Trans-Atlantyk”.
Marek Hłasko– “Piękni, dwudziestoletni”.
Tadeusz Konwicki– “Sennik współczesny”.
Hanna Krall– “Zdążyć przed Panem Bogiem”.
Jerzy Krzysztoń– “Krzyż południa”.
Andrzej Kuśniewicz– “Strefy”.
Czesław Miłosz– “Dolina Issy”.
Sławomir Mrożek– “Tango”.
Wiesław Myśliwski– “Kamień na kamieniu”.
Edward Redliński– “Konopielka”.
Edward Stachura– “Siekierezada”.
Julian Stryjkowski– “Przybysz z Narbony”.
Jan Józef Szczepański– “Kadencja”.
Andrzej Szczypiorski– “Początek”.
Władysław Terlecki– “Lament”.
Leopold Tyrmand– “Dziennik 1954”.
Melchior Wańkowicz– “Monte Cassino”.
Aleksander Wat– “Mój wiek. Pamiętnik mówiony”.
Stanisław Wyszyński– “Zapiski więzienne”.

Literatura obca:
Czyngis Ajtmatow– pisarz kirgiski, “Biały statek”.
Samuel Beckett– dramatopisarz irlandzki, “Czekając na Godota”, Nagroda Nobla w 1969 r.
Bertolt Brecht– dram. niem. (NRD), “Kariera Artura Ui”.
Albert Camus– pis. fr., egzystencjalista, “Dżuma”, Nagroda Nobla w 1957 r.
Friedrich Durrenmatt– pis. szwajc.,”Wizyta starszej pani”.
Wiliam Golding– pis. angielski, “Władca much”, Nagroda Nobla w 1983 r.
Ernest Hemingway– pow. amerykański, “Komu bije dzwon”, Nagroda Nobla w 1952 r.
Gabriel Garcia Marquez– pisarz kolumbijski, “Sto lat samotności”, Nagroda Nobla w 1982 r.
Georg Orwell– pis. ang., “Rok 1984”.
Borys Pasternak– “Doktor Żywago”, Nagroda Nobla w 1958 r.
Jean Paul Sartre– pisarz, egzyst. francuski, “Drogi wolności”, Nagroda Nobla w 1964 r.
Aleksander Sołżenicyn– “Archipelag Gułag”, Nagroda Nobla w 1970 r.
Josif Brodski– poeta, emigrant rosyjski,”Wiersze i poematy”, nagroda Nobla w 1987 r.

Słownik terminów literackich – ważne pojęcia z teorii literatury

esej, egzystencjalizm, katastrofizm, socrealizm, turpizm, neoklasycyzm, lingwinizm, indeks, farsa, groteska, karykatura, klasycy, onomatopeja, pamflet, pastisz, personifikacja, powieść produkcyjna, powtórzenie, recenzja, synonim, wiersz sylabotoniczny, wiersz toniczny, wiersz wolny, wulgaryzm.

Historia Polski

1943 – Powstanie w getcie warszawskim.
1944 – Powstanie warszawskie (1. 08.- 2. 10).
1945 – Konferencja w Jałcie, ustalenie granic Polski. Koniec II wojny światowej.
1956 – Fala antysemityzmu w Polsce. Rewolucja na Węgrzech stłumiona przez ZSRR.
1968 – Wydarzenia marcowe w Polsce
1970 – Strajki na Wybrzeżu.
1976 – Strajki w Ursusie i Radomiu.
1978 – Wybór kardynała Wojtyły na papieża (Jan Paweł II).
1980 – Strajki w całej Polsce, utworzenie NSZZ “Solidarność”.
1981 – 1983 – Stan wojenny.
1989 – “Okrągły stół” i przywracanie Polsce suwerenności.

Galeria sztuki

(tytuł po najechaniu kursorem)

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Beksiński Z.

Tarasin J.

Tarasin J.

Tarasin J.

Tarasin J.

Tarasiewicz l.

Tarasiewicz l.

Tarasiewicz l.

Tarasiewicz l.

Kantor T.

Kantor T.

Potworowski P. Martwa natura

Potworowski P.

Potworowski P. Duet

Potworowski P. Duet

Potworowski P. Akt owalny

Potworowski P.

Pagowska T. Na kanapie

Pagowska T.

Pagowska T. Monochromat

Pagowska T.

Opałka R.

Opałka R.

Opałka R. Ziemia

Opałka R.

Opałka R. Z wnętrza

Opałka R.

Hasior W. Słoneczny rydwan

Hasior W.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Gierowski S.

Fangor W. Postaci

Fangor W.

Fangor W.

Fangor W.

Duda-Gracz J. swietajno-wariacje a la polonaise

Duda-Gracz J.

Duda-Gracz J. Piękna smierc starszej pani

Duda-Gracz J.

Duda-Gracz J. motyw-polski-wielka-emigracja

Duda-Gracz J.

Duda-Gracz J. autoportret

Duda-Gracz J.

Cybis J. Martwa natura

Cybis J.

Cybis J. Jabłka na stole

Cybis J.

Cybis J. Chrom

Cybis J.

Adach A. Ministerstwo komunikacji

Adach A.

Adach A. lifeline

Adach A. lifeline

Abakanowicz M. tlum

Abakanowicz M.

Podziel się ze znajomymi
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on VK
VK

Epoki literackie w tabeli

Geneza i nazwa

Można sobie wyobrazić radość naszych przodków w momencie, gdy dowiedzieli się, że nareszcie mają własną ojczyznę (zob. koniec I. wojny światowej: Rozejm w Compiegne). Dzień ogłoszenia niepodległości Polski 11 listopada 1918 roku był datą czczoną niestety tylko przez nieco ponad 20 lat, do 1 września 1939 roku. Tego dnia Niemcy rządzone przez Hitlera (wybrańca narodu niemieckiego) mimo umów międzynarodowych napadły na Polskę i rozpoczęła się II wojna światowa. Okres ten w literaturze nazywamy międzywojniem lub dwudziestoleciem międzywojennym (XX-leciem międzywojennym), a w historii Polski II (drugą) Rzeczpospolitą.

Międzywojnie trwa w latach 1918 – 1939.

Literacki podział epoki

Literaturę międzywojnia dzieli się na dwa dziesięciolecia z powodu popularności uprawianych rodzajów literackich:

  • W pierwszym dominuje poezja (liryka),
  • W drugim rozwija się proza (epika).

Po raz pierwszy pojawia się zjawisko grup poetyckich, niewielkich skupisk poetów wydających swe utwory w tym samym czasopiśmie, pochodzących z jednego miasta i reprezentujących podobny program poetycki.

Grupy poetyckie międzywojnia

Skamander

Grupa poetów skupionych wokół warszawskiego czasopisma “Skamander” (nazwa: rzeka opływająca Troję) w latach 1920-28 oraz 1935-39. Należeli do niej poeci: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Jarosław Iwaszkiewicz. Tworzyli poezję radosną, witalną, nasyconą optymizmem, ich bohaterem stał się człowiek ulicy mówiący prostym językiem. Luźno związane z grupą były między innymi Kazimiera Iłłakiewiczówna, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska oraz Jan Brzechwa. Patronował im Leopold Staff.

Julian Tuwim “Strofy o późnym lecie”

Zobacz, ile jesieni!
Pełno, jak w cebrze wina,
A to dopiero początek,
Dopiero się zaczyna.
2
Nazłociło się liści,
Że koszami wynosić,
A trawa jaka bujna,
Aż się prosi, by kosić…

Awangarda Krakowska

Grupa poetów skupionych wokół krakowskiego czasopisma “Zwrotnica” (nazwa: urządzenie kierujące pociąg na właściwy tor) wychodzącego w latach 1922-23 oraz 1926-27. W jej skład wchodzili: Jan Brzękowski, Jalu Kurek, Julian Przyboś oraz teoretyk grupy Tadeusz Peiper.

Poeci domagali się poezji odpowiedniej do rozwoju cywilizacji – nowoczesnej. Wytworzyli swoisty typ metafory o bardzo odległym kojarzeniu. Tematyka wierszy Awangardy skupiała się na ukazywaniu życia ludzkiego w myśl haseł: miasto, masa, maszyna.

Julian Przyboś “Zmęczeni”

Zmęczeni, spocząwszy na posłaniu z dłoni,
czekamy,
aż parujący pot z ciała nas ulotni
i poniesie na marzeniach,
aby nas położyć na rzęsach, w kołysce z dwóch
powiek…

Kwadryga

Grupa działająca w latach 1926-33 w piśmie warszawskim “Kwadryga” (nazwa: w starożytnej Grecji i Rzymie: rydwan zaprzęgany w czwórkę ustawionych w jednym rzędzie koni). Współtworzyli ją: Władysław Sebyła, Konstanty Ildefons Gałczyński, Stefan Flukowski, Lucjan Szenwald, Ryszard Dobrowolski.

Prezentowali poezję zafascynowaną problematyką społeczną. Mieli też ambicje kształtowania postaw moralnych.

Władysław Sebyła “Nokturny”

8
Wali się noc sinym kamieniem
na rozdeptane strzechy chat.
Skroś pomroczniałych wód przestrzenie
świsnął świetlisty bat.
Zaludnić czym? jakimi snami
bezsennej pustki mus?
za dymiącymi zagonami
widma samotnych brzóz…

Żagary

Grupa poetycka wydająca swoje wiersze w piśmie wileńskim “Żagary” (nazwa: regionalnie – szczapy, bierwiona) w latach 1931-34, a skupiająca takich poetów: Jerzy Zagórski, Czesław Miłosz, Aleksander Rymkiewicz, Jerzy Putrament.

W poezji widoczne jest poczucie nadchodzącej katastrofy. Jako jedni z nielicznych przewidywali wybuch jakiegoś kataklizmu.

Czesław Miłosz “Wieczorem wiatr”

Wyżej szła chmura, a nad nią spienione
stada gwiazd gnały i parły motory
trójśmigłych statków. Złoty krzyż wieziono,
jedwabny sztandar i hełmy z żelaza.
Wiatr był na ziemi. Dzwoniły jabłonie
owocem żółtym i jarzębiny chrzęst.
Pchaliśmy pługi, dźwigaliśmy bronie
i twardo śpimy, z łbem zgiętym na pięść.

Poezja pierwszych lat niepodległości charakteryzuje się radością i entuzjazmem, lecz z czasem ów nastrój ustępuje miejsca powadze zadumie.

Największą popularnością wśród czytelników dwudziestolecia cieszyła się twórczość poetycka Skamandra, natomiast osiągnięcia poezji Awangardy znalazły wiele uznania w oczach twórców polskiej liryki po drugiej wojnie światowej.

Proza XX-lecia międzywojennego

W 1932 roku ukazały się dwie ważne dla literatury okresu powieści, a mianowicie “Kordian i cham” Leona Kruczkowskiego oraz pierwsze tomy “Nocy i dni” Marii Dąbrowskiej. Dzieło Kruczkowskiego jest analizą i krytyką powstania styczniowego, którego ideologowie zlekceważyli poparcie ludu wiejskiego dla sprawy walki narodowowyzwoleńczej. Nie mieli w swych powstańczych planach wizji przyszłej ojczyzny z równouprawnieniem dla chłopów. Dlatego powstanie nie zyskało uznania w oczach mas ludowych i upadło. Druga wymieniona powieść przedstawiała losy rodziny ziemiańskiej żyjącej w okresie pozytywizmu, jej zmagania z rzeczywistością i konflikty wewnętrzne.

W obu wypadkach dzieła te ukazywały w niekorzystnym świetle systemy wartości najbogatszej warstwy społeczeństwa polskiego, szlachty i arystokracji, posiadaczy ziemskich, którzy byli moralnie odpowiedzialni za wizerunek kraju w XIX wieku. Ponieważ ich potomkowie dzierżyli w II Rzeczpospolitej odpowiedzialne stanowiska państwowe, byli klasą przewodnią w tworzącym się systemie kapitalistycznym, stąd tak wielkie znaczenie i popularność powieści Kruczkowskiego i Dąbrowskiej. Na ich tle doszło do wielu dyskusji i sporów ideologicznych.

Rozwój powieści

Dla literatury światowej był to okres, który zaznaczył się rozkwitem powieści nowożytnej. W 1922 roku świat literacki poznał utwór Jamesa Joyce’a pt. “Ulisses” (przełożona na język polski w 1969 roku). Powieść ta wywołała konsternację na twarzach czytelników. Podobne wrażenie towarzyszyło krytykom i badaczom literatury. Problem polegał na tym, iż trudno było zrozumieć język i zasadę kompozycji “Ulissesa”. Krytyka literacka nadała tej powieści nazwę: antypowieść. Różniła się od znanej pozytywistycznej powieści realistycznej.

Przede wszystkim rola fabuły została w niej bardzo ograniczona, a kompozycja wykluczała harmonię i ład, jaki występował w powieści tradycyjnej. Wydarzenia nie przebiegają tu według ustalonych schematów, a odznaczają się psychologizacją postaci, skupieniem na poznawaniu świata poprzez analizę cech wewnętrznych bohaterów.

Czytając Joyce’a, odnosi się wrażenie, jakby świat przedstawiony stał w miejscu, a akcji w ogóle nie było. Po “Ulissesie” pojawiły się inne wybitne powieści takich twórców, jak F. Kafka, W. Faulkner, F. Durenmat. W literaturze polskiej twórcami awangardowych powieści stali się K. Irzykowski, T. Parnicki, W. Mach, B. Schulz, W. Gombrowicz.

Techniki powieściowe

W międzywojniu wykształciły się dwie techniki pisania powieści.

  • Pierwszą z nich była technika symultaniczna. Polegała na przedstawianiu kilku wydarzeń dziejących się w tym samym czasie powieściowym. Narrator przenosił swoją uwagę z miejsca na miejsce w tym samym czasie i opowiadał o wydarzeniach rozgrywających się równolegle.
  • Druga zaś technika nosi miano monologu wewnętrznego lub strumienia świadomości. Występuje w niej podmiot skonstruowany w ten sposób, że odnosimy wrażenie przysłuchiwania się mowie toczącej się na granicy świadomości, to znaczy ulirycznionej, zagłębiającej się do wewnątrz, poza kontrolą narratora, który mówi, a właściwie jego mowa wydobywa się strumieniem z umysłu. Technika ta zyskała sobie popularność dopiero po II wojnie światowej, natomiast technika symultaniczna przeżywa swoją popularność w dwudziestoleciu.

Kierunki literackie

Nie ma w tym czasie dominującego kierunku filozoficznego. Na charakter powstającej literatury ma wpływ fakt odzyskania niepodległości przez Polskę, ogólny entuzjazm społeczeństwa, rozwój społeczno-gospodarczy i polityczny w młodym kraju. Zaznaczają swoją obecność także kierunki powstałe wcześniej, w Młodej Polsce.

    Do kierunków poetyckich międzywojnia zaliczamy:

  • ekspresjonizm – krytykował rozwój cywilizacji i materialnego świata wartości ludzkich. Przedstawicielem tego kierunku był Emil Zegadłowicz.
  • katastrofizm – dostrzegał on zagrożenia dla sztuki wynikające z szybkiego rozwoju cywilizacji, która pozostawia sztukę samej sobie, na uboczu. Przedstawicielem kierunku jest Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy).
  • futuryzm – wyrażał on zachwyt nad postępami cywilizacji i rozwoju, odrzucał logikę, która utrudnia życie człowiekowi, normy gramatyczne czy ortograficzne. Przedstawicielami futuryzmu byli: Anatol Stern, Aleksander Wat, Tytus Czyżewski, Bruno Jasieński i Stanisław Młodożeniec.

Galeria twórców

Staff L.

Staff L.

Słonimski A.

Słonimski A.

Przyboś J.

Przyboś J.

Nałkowska Z.

Nałkowska Z.

Miłosz C.

Miłosz C.

Kafka F.

Kafka F.

Iwaszkiewicz J.

Iwaszkiewicz J.

Gombrowicz W.

Gombrowicz W.

Gałczyński K. I.

Gałczyński K. I.

Tuwim J.

Tuwim J.

Twórcy i lektury

Poeci międzywojnia

Poeci debiutujący w dwudziestoleciu są w większości aktywni twórczo w okresie powojennym (po II wojnie). Poniżej poznamy tytuły dwóch pierwszych zbiorków poetyckich każdego z nich oraz wybitne dzieła prozaików i dramaturgów.

Poeci międzywojnia skupieni w grupach poetyckich:

Julian Tuwim – “Czyhanie na Boga”, “Sokrates tańczący”.
Antoni Słonimski – “Sonety”, “Harmonia”.
Kazimierz Wierzyński – “Wiosna i wino”, “Wróble na dachu”.
Jan Lechoń – “Na złotym polu”, “Po różnych ścieżkach”.
Jarosław Iwaszkiewicz – “Oktostychy”, “Dionizje”.
Jan Brzękowski – “Tętno”, “Na katodzie”.
Jalu Kurek – “Upały”, “Śpiewy o Rzeczypospolitej”.
Julian Przyboś – “Śruby”, “Oburącz”.
Konstanty Ildefons Gałczyński– “Koniec świata”, “Ludowa zabawa”.
Czesław Miłosz – “Poemat o czasie zastygłym”, “Trzy zimy”.
Stanisław Dobrowolski– “Pożegnanie Termopil”, “Autoportret”.
Jerzy Zagórski – “Ostrze mostu”, Przyjście wroga”.
Aleksander Rymkiewicz– “Tropiciel”, “Potoki”.
Anatol Stern – “Futuryzje”, “Nagi człowiek w śródmieściu”.

Poeci poza grupami

Adam Ważyk– “Semafory”, “Oczy i usta”.
Mieczysław Jastrun– “Spotkanie w czasie”, “Inna młodość”.
Roman Brandstaetter– “Jarzma”, “Droga pod górę”.
Władysław Broniewski– poeta rewolucyjny, “Wiatraki”, “Dymy nad miastem”.

Powieści

Jerzy Andrzejewski – “Ład serca”.
Juliusz Kaden-Bandrowski – “Generał Barcz”.
Tadeusz Breza – “Adam Grywałd”.
Michał Choromański – “Zazdrość i medycyna”.
Maria Dąbrowska – “Noce i dnie”.
Witold Gombrowicz – “Ferdydurke”.
Leon Kruczkowski – “Kordian i cham”.
Maria Kuncewiczowa – “Cudzoziemka”.
Tadeusz Dołęga-Mostowicz – “Kariera Nikodema Dyzmy”
Zofia Nałkowska – “Granica”.
Bruno Schulz – “Sklepy cynamonowe”.
Henryk Worcell – “Zaklęte rewiry”.
Stefan Żeromski – “Przedwiośnie”.

Literatura obca

Bertolt Brecht – dramaturg niemiecki, “Matka Courage i jej dzieci”. Michał Bułhakow- “Mistrz i Małgorzata”.
Wiliam Faulkner – pisarz amerykański, “Wściekłość i wrzask”, Nagroda Nobla w 1949 roku.
Jarosław Hasek – pisarz czeski, “Przygody dobrego wojaka Szwejka”.
James Joyce – Anglik irlandzkiego pochodzenia, “Ulisses”.
Franz Kafka – powieściopisarz niemiecki, “Proces”.
Thomas Mann – pow. niem., “Czarodziejska góra”, Nagroda Nobla w 1929 roku.

Marcel Proust – pow. francuski, cykl powieści “W poszukiwaniu straconego czasu” Michaił Szołochow– pow. ros., “Cichy Don”, Nagroda Nobla w 1965 roku.

Słownik terminów literackich – ważne pojęcia z teorii literatury:

ekspresjonizm, futuryzm, katastrofizm, kubizm, surrealizm, dadaizm, antypowieść, awangarda, elipsa, grupa poetycka, kompozycja dzieła, kontrast, monolog wewnętrzny, streszczenie, styl, stylizacja.

Historia Polski

1919 – Polska (II Rzeczpospolita) podpisała Traktat Wersalski. Do macierzy wróciła Wielkopolska i Pomorze Gdańskie bez Gdańska (Wolne Miasto Gdańsk). Ma być także przeprowadzony plebiscyt na Warmii, Mazurach i na Śląsku. W tym też roku wybuchła wojna polsko-radziecka o granicę wschodnią Polski zakończona traktatem pokojowym. Działania zbrojne trwały do października 1920 roku.
1919, 1920 i 1921 – Trzy powstania na Śląsku. Dwa pierwsze wybuchły jeszcze przed planowanym plebiscytem z powodu nasilenia terroru niemieckiego.
1925 – Józef Piłsudski dokonał przewrotu majowego.
1939 – Wybuch II wojny światowej, najpierw napadają na Polskę hitlerowskie Niemcy 01.09.1939r., a 17.09.1939r. stalinowski Związek Radziecki. Polska traci wolność do roku 1989, do tzw. “Okrągłego stołu”.

Galeria malarstwa

Skoczylas W. Stary góral

Skoczylas W.
Stary góral

Skoczylas W. Hala gąsienicowa

Skoczylas W. Hala gąsienicowa

Skoczylas W. Demonstracja uliczna

Skoczylas W. Demonstracja

Pruszkowski T. Melancholia

Pruszkowski T.
Melancholia

Pruszkowski T. Dziewczyna...

Pruszkowski T. Dziewczyna…

Pronaszko Z. Stary rybak

Pronaszko Z. Stary rybak

Pronaszko Z. Pejzaż ze Stryszowa

Pronaszko Z. Pejzaż ze Stryszowa

Pronaszko Z. Dziewczyna

Pronaszko Z.
Dziewczyna

Pronaszko Z. Akt we wnętrzu

Pronaszko Z. Akt we wnętrzu

Pronaszko Z. Akt formistyczny

Pronaszko Z. Akt formistyczny

Niesilowski T. Praczka

Niesilowski T.
Praczka

Niesilowski T. Akt w pejzażu

Niesilowski T. Akt w pejzażu

Malczewski R. Rurociąg w polu

Malczewski R. Rurociąg w polu

Gotlib H. Trening jedenastki

Gotlib H. Trening jedenastki

Gotlib H. Portret na żółtym tle

Gotlib H. Portret na żółtym tle

Gotlib H. Portret kobiety w kapeluszu

Gotlib H. Portret kobiety w kapeluszu

Czyżewski T. Madonna

Czyżewski T.
Madonna

Czyżewski T. Kobieta w czerwonej czapce

Czyżewski T. Kobieta w czerwonej czapce

Czapski J. Martwa natura

Czapski J. Martwa natura

Chwistek I. Portret żony

Chwistek I.
Portret żony

Chwistek I. Kompozycja streficzna

Chwistek I. Kompozycja…

Chwistek I. Kąpiące się

Chwistek I.
Kąpiące się

Chwistek I. Chłopcy z san sebastian

Chwistek I. Chłopcy z san sebastian

Ślendziński I. Ogrodnicy

Ślendziński I.
Ogrodnicy

Hulewicz J. Tancerka

Hulewicz J.
Tancerka

Hulewicz J. Leda

Hulewicz J.
Leda

Gotlib H. Pejzaż

Gotlib H.
Pejzaż

Czyżewski T. Bruno

Czyżewski T.
Bruno

Skotnicki J. Flisak

Skotnicki J.
Flisak

lata20 moda

lata 20te
moda

 

Podziel się ze znajomymi
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on VK
VK

Epoki literackie w tabeli

Geneza i nazwa

W latach osiemdziesiątych XIX wieku nastąpił kryzys haseł pozytywistycznych. “Poezje” Kazimierza Przerwy-Tetmajera wydane w 1891 roku (debiut poety) stanowią punkt zwrotny w krystalizowaniu się nowej ideologii, datę tę uznaje się za początek epoki, która trwa do 1918 roku, do odzyskania przez Polskę niepodległości.

Młoda Polska trwa od 1891 do 1918 roku.

Krytycznej ocenie poddano rolę i miejsce sztuki w pozytywizmie, dotarły też do polskich ośrodków twórczych tendencje filozoficzne Europy. Nazwę epoki zaczerpnięto z artykułów programowych Artura Górskiego, który określił młode pokolenie polskich twórców jako nawiązujące do ideologii romantycznych zasad etycznych – chodzi tu o poetów skupionych wokół krakowskiego czasopisma “Życie”. Inna nazwa epoki Młodej Polski to modernizm oznaczający powstanie nowoczesnej sztuki, a odrzucający wszystko co przestarzałe.

Epoka nie ma dominującego kierunku artystycznego, jest ich różnorodna gama, dlatego często modernizm określa się nazwami zamiennymi typu: neoromantyzm, symbolizm, a także Młoda Polska (podobnie Młoda Belgia, Młode Niemcy, Młoda Skandynawia) czy też fin de siecle (z fr. koniec wieku).

Filozofia epoki

Swoje ideowe korzenie Młoda Polska odnajduje w dorobku twórczym następujących filozofów niemieckich:

  • Artur Schopenhauer – myśliciel twierdził, iż motorem działań ludzkich jest bezrozumny popęd do stawiania sobie celów, których człowiek nie jest w stanie osiągnąć, dlatego należy wyzbyć się pożądań i potrzeb;
  • Fryderyk Nietsche twierdził w przeciwieństwie do poprzedniego, że życie jest piękne i należy wykorzystywać wszystkie jego przyjemne chwile; był także autorem teorii o gatunkach ludzi podzielonych na rasy panów i podludzi.

Kierunki filozoficzne

Modernizm, czyli nowoczesne kierunki fin de siecle’u pojawiły się najpierw w sztukach plastycznych, szczególnie w malarstwie. Stamtąd przenikały do literatury. Są wśród nich alfabetycznie:

  • dekadentyzm – (ang. decadence, fr. décadence) – prąd umysłowy powstały na podłożu filozofii Schopenhauera, bardzo pesymistyczny w odniesieniu do sensu życia człowieka. Ważnym elementem było życie ówczesnej cyganerii artystycznej i niezrozumieniu jej przez świat.
  • ekspresjonizm – (łac. expressio to wyrażanie) – kierunek literacki ukształtowany na niemieckim obszarze językowym około r. 1910 i trwający do końca l. 20. Na jego rozwój miały wpływ filozofie F. Nietzschego. Stanowił opozycję do realizmu i naturalizmu, głosząc, iż zadaniem sztuki jest nie naśladowanie rzeczywistości, ale tworzenie przekazu wewnętrznego świata człowieka. Artysta miał się skupiać na zewnętrznych wrażeniach i ulotnych chwilach. Chodziło o przekazywanie przeżyć jednostki w ich dynamice i bez względu na istniejące konwencje lit. Ekspresjonizm reprezentował bunt przeciw ustabilizowanym instytucjom świata mieszczańskiego. W Polsce nurt ten reprezentowali między innymi pisarze “Zdroju”, wydawanego przez J. Hulewicza w Poznaniu w latach 1917 – 1922.
  • impresjonizm – kierunek ukształtowany we Francji w II połowie XIX w. głównie w sztukach plastycznych. W literaturze przejawiał się koncentracją na świadomości bohatera dzieła. Ukazywał świat widziany poprzez jego psychikę i zajmował się uchwyceniem ważnego moment w jego życiu. Kompozycja utworu zeszła na plan drugi, a ważnym elementem stała się nastrojowość i muzyczność dzieła przybliżającego go do muzyki.
  • modernizm – termin ten pochodzi od niemieckiej lub francuskiej wersji słowa “nowoczesność”. Prąd umysłowy oznaczający nowe kierunki w sztuce i literaturze niejako w opozycji do pozytywizmu. Wiązały się z postawą buntu artystycznego wobec mieszczańskich wartości. Do łask wrócił idealizm i mistycyzm, a pozytywistyczny optymizm zastąpił pesymizm. Termin używany jako równoznaczny do Młodej Polski.
  • neoromantyzm – nurt nawiązujący w Młodej Polsce do epoki romantyzmu i dowartościowujący go. Ponieważ epoka ta była ideowo zbieżna z poglądami modernistów, dlatego ceniono twórczość wielkich romantyków polskich, szczególnie J. Słowackiego.
  • symbolizm – prąd literacki ukształtowany we Francji i w Belgii w ostatnim piętnastoleciu XIX w. Symbol miał być w sztuce jednostką nadrzędną, dzięki której twórca i odbiorca mogą dotrzeć do sfer nieosiągalnych dla racjonalnego poznania. Szczególnie dotyczył poezji. Miała ona wyrażać rzeczy do tej pory niewyrażalne. Symbolizm zakładał, iż pojęcia mają kilka poziomów znaczeniowych i tymi poziomami miał operować. Osiągnięciem symbolizmu było powstanie wiersza wolnego

Dekadencja i artysta

Pod koniec XIX wieku pojawili się młodzi (nowa generacja), dla których hasła pozytywistycznej uległości literatury wobec potrzeb społecznych stały się za płytkie. Chcieli tworzyć arcydzieła, nie zaś jak pozytywiści “nieść kaganek oświaty”; marzyli o wielkości swych dzieł będących nowymi odkryciami artystycznymi niezależnymi od potrzeb społecznych. Społeczeństwa europejskie nie były przygotowane na przyjęcie sztuki oderwanej od świata realnego. Niewielu odbiorców rozumiało rangę nowych odkryć w malarstwie czy literaturze. Z tego powodu zaznaczył się poważny konflikt pomiędzy twórcą sztuki i odbiorcą. Motorem twórczym każdego artysty jest świadomość, iż tworzy dla odbiorcy, publiczności, która odkryje w dziele własne wartości; akt twórczy to nic innego, jak proces komunikowania się ludzi wrażliwych i utalentowanych z “resztą świata”. To proste rozumowanie było cechą sławnego buntu artystycznego wobec młodopolskiej publiczności, którą artysta nazywał często obraźliwie mydłkami, filistrami czy kołtunerią.

Sytuacja artysty młodopolskiego była dobrym gruntem, na którym przyjęła się filozofia Schopenhauera. Zaowocowała postawą dekadencką wśród twórców. Głosiła ona negację czynnej postawy twórczej, zakładała bankructwo ideowe i chylenie się cywilizacji ku katastrofie, wobec czego wszelkie działanie jest bezsensowne. Słowem nihilizm, brak wiary w swoje możliwości i niechęć do świata. Dekadenci uznawali, iż najlepiej byłoby pogrążyć się w nicości, w nirwanie, wywodzącym się z kultury azjatyckiej stanie życia bez odczuwania.

Cyganeria

Mieszczanie zasiadający w radach miejskich decydowali o wydarzeniach kulturalnych miasta, o wystawach malarskich i repertuarach teatrów. Zazwyczaj nie pozwalali propagować i nie sponsorowali przedsięwzięć modernistycznych, nowoczesnych, nie rozumieli ich, nie byli klasą wykształconą w przeciwieństwie do artystów. Ta sytuacja powodowała grupowanie się artystów w tak zwaną cyganerię, społeczność, w której nie obowiązywały żadne konwenanse. Często bywało, iż w jednym pokoju w skrajnej nędzy mieszkało kilku artystów, z których jeden był genialnym kompozytorem, drugi malarzem, trzeci poetą, inny rzeźbiarzem. Bieda cyganerii modernistycznej była wręcz przysłowiowa, a aforyzmy z tamtych czasów mówiły o najważniejszym skarbie artysty, jakim była modna wówczas długa peleryna… Służyła artyście mieszkającemu często pod mostem za “dom”, chroniła go przed deszczem i zimnem.

Artyści ci żyli z dnia na dzień w oczekiwaniu na zapłatę za dzieła, które miesiącami leżały u wydawców, zapłatę za namalowane obrazy prezentowane w prywatnych galeriach, których jednak nikt nie kupował.

Dzisiaj dzieła takich malarzy, jak Monet, Degas, Renoir, Cezanne, Gauguin, van Gogh osiągają na rynku dzieł sztuki niesamowite ceny. Arcydzieła literackie zaś twórców modernistycznych, jak Verlaine, Mallarme, George, Rilke, Wilde, Maeterlinck, Strindberg, Ibsen, Baudelaire, Rimbaud znajdują się w kanonach lektur szkolnych, w repertuarach teatrów narodowych i światowych. W epoce, w której powstały, bywały niezrozumiane, niedoceniane, a nawet zakazywane.


Sztuka dla sztuki

Z postawy twórców epoki wypływa hasło programowe tych czasów brzmiące: “sztuka dla sztuki”. Jego inicjatorem i propagatorem w Młodej Polsce stał się wielki artysta modernizmu Stanisław Przybyszewski, dramaturg, powieściopisarz, redaktor krakowskiego “Życia”. Twierdził on w głośnym Confiteorze, iż sztuka sama w sobie posiada wartości i nie powinna w żadnym razie służyć społeczeństwu.

Sztuka jest świątynią, w której kapłanami są artyści, a zwykły człowiek może do niej przyjść i pomodlić się, wyznawać i rozumieć, podziwiać i kochać – tylko.

Literatura i inne dziedziny sztuki zawierają wartości estetyczne i zajmują się ich ukazywaniem, skupiają się na indywidualnych przeżyciach artysty, nie zaś na ideologii narzuconej mu z zewnątrz przez społeczeństwo.

Galeria twórców

Baudelaire C.

Baudelaire C.

Conrad J.

Conrad J.

Czechow A.

Czechow A.

Kasprowicz J.

Kasprowicz J.

Nietzsche F.

Nietzsche F.

Przybyszewski S.

Przybyszewski S.

Reymont S. W.

Reymont S. W.

Rimbaud A.

Rimbaud A.

Shaw G. B.

Shaw G. B.

Tetmajer - Przerwa K.

Tetmajer K.

Wyspiański S.

Wyspiański S.

Rydel L.

Rydel L.

Schopenhauer F.

Schopenhauer F.

Żeleński - Boy T.

Żeleński – Boy T.

Żeromski S.

Żeromski S.

Twórcy i ich dzieła

Epoka Młodej Polski to czasy aktywnej działalności także twórców debiutujących w pozytywizmie (Prus, Sienkiewicz), a nową generację młodopolan tworzą między innymi:
Kazimierz Przerwa-Tetmajer – czołowy poeta modernizmu; “Na skalnym Podhalu”
Jan Kasprowicz– twórca cyklów sonetów “Z chałupy”, “Z chłopskiego zagonu”.
Leopold Staff – poeta trzech pokoleń, zadebiutował w modernizmie tomikiem wierszy “Sny o potędze”, tworzył w międzywojniu i po 1939 roku.
Stanisław Wyspiański – jeden z najwybitniejszych dramaturgów polskich, także poeta i malarz, “Wesele”, “Warszawianka”, “Wyzwolenie”.
Gabriela Zapolska – komediopisarka, “Żabusia”, “Moralność pani Dulskiej”.
Władysław Stanisław Reymont – powieściopisarz, “Ziemia obiecana”, “Chłopi”, Nagroda Nobla w 1924 roku.
Stefan Żeromski – powieściopisarz tworzący także w międzywojniu, “Ludzie bezdomni”, “Popioły”.
Stanisław Przybyszewski – “Gody życia”.
Literatura obca:
Charles Baudelaire – “Kwiaty zła”.
Joseph Conrad – powieściopisarz angielski polskiego pochodzenia (Józef Konrad Korzeniowski), marynista (z wł. mare- morze), “Lord Jim”, “Jądro ciemności”.
Antoni Czechow – nowelista i dramaturg rosyjski, “Śmierć urzędnika”.
Henryk Ibsen – dramaturg norweski, “Peer Gynt”, “Dom lalki”, “Dzika kaczka”.
Artur Rimbaud – poeta francuski, “Sezon w piekle”.
George Bernard Shaw – dramaturg ang., “Pigmalion”, Nagroda Nobla w 1925 roku. August Strindberg– pisarz i dramaturg szwedzki, “Ojciec”, “Panna Julia”.

Słownik terminów literackich – ważne pojęcie z teorii literatury:

Wśród twórców moderny popularnością cieszyła się liryka i dramat.
nitzcheanizm, bergsonizm, dekadentyzm, impresjonizm, ekspresjonizm, modernizm, neoromantyzm, symbolizm, parnasizm, secesja, ekspresja, ekspresjonizm, impresjonizm, kubizm, metafora, modernizm, nastrój, prąd literacki, pseudonim, symbol, symbolizm.

Historia Polski

Do najważniejszych wydarzeń historycznych tych czasów zaliczyć można strajki szkolne dzieci w Poznańskiem, we Wrześni,
1901 rok. Nasilające się strajki robotnicze powodują wybuch rewolucji w 1905 roku. W 1908 roku Piłsudski założył Związek Walki Czynnej, a dwa lata później Związek Strzelecki będący zalążkiem Legionów Polskich, które wezmą udział w I wojnie światowej. Wybucha ona w 1914 roku i trwa do
1918
, kiedy to Polska 11 listopada odzyska oczekiwaną wolność.

Galeria malarstwa

Wyspianski S. Dziewczynka

Wyspianski S.
Dziewczynka

Wyspaianski S. Dwie dziewczynki

Wyspaianski S.
Dwie dziewczynki

Wyczółkowski l. Woły przy korycie

Wyczółkowski l. Woły przy korycie

Wyczolkowski l. Morskie Oko

Wyczolkowski L.
Morskie Oko

Wyczółkowski l. Kaczeńce

Wyczółkowski l.
Kaczeńce

Wyczółkowski l. Irena Solska

Wyczółkowski l.
Irena Solska

Witkacy Tworzenie świata

Witkacy
Tworzenie świata

Stanisławski Zakole rzeki

Stanisławski
Zakole rzeki

Witkacy Dwie głowy

Witkacy
Dwie głowy

Ruszczyc F. Pierwsza komunia

Ruszczyc F.
Pierwsza komunia

Ruszczyc F. Brzeg morza i skały

Ruszczyc F. Brzeg morza i skały

Renoir Po kąpieli

Renoir
Po kąpieli

Renoir Śniadanie wioślarzy

Renoir Śniadanie
wioślarzy

Renoir Naga kobieta w słońcu

Renoir Naga kobieta w słońcu

Monet C. Sroka

Monet C.
Sroka

Monet C. Most

Monet C.
Most

Mone E. Ogród

Mone E.
Ogród

Malczewski I. Zatruta studnia I

Malczewski I. Zatruta studnia I

Malczewski I. Św. Franciszek

Malczewski I. Św.
Franciszek

Malczewski I. Portret kobiety

Malczewski I. Portret kobiety

Malczewski I. Hołd muzie i sztuce

Malczewski I. Hołd muzie i sztuce

Gogh V. Listonosz

Gogh V.
Listonosz

Gogh V. 14 słoneczników

Gogh V.
14 słoneczników

Degas E. Wycierająca się dziewczyna

Degas E. Wycierająca się dziewczyna

Degas E. Na wyścigach

Degas E.
Na wyścigach

Cezanne P. Nowoczesna Olimpia

Cezanne P. Nowoczesna Olimpia

Cezanne P. Gracze w karty

Cezanne P. Gracze w karty

Axentowicz T. Pogrzeb huculski

Axentowicz T. Pogrzeb huculski

Wojtkiewicz W. Fantazja

Wojtkiewicz W.
Fantazja

Wojtkiewicz W. Orka

Wojtkiewicz W. Orka

Podziel się ze znajomymi
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on VK
VK




Do wakacji 23.06.2018 r. tylko:
days
0
1
hours
0
8
minutes
4
8
seconds
4
6

Kontynuując czytanie, zgadzasz się z politykę cookies na tej stronie. Więcej informacji

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close